bxh bd indonesia

Judi Online tại Campuchia và Indonesia: Thất bại của ASEAN với tư cách là một thể chế khu vực

doi.org/10.26593/sentris.v6i1.9088.31-47

Gabriele Florecita Darmawan, Valerie Winata, Muhammad Andara Firdaus

Fakultas Ilmu Sosial dan Ilmu Politik, Universitas Katolik Parahyangan, Indonesia

Tóm tắt

Judi online đang gia tăng tại các quốc gia Đông Nam Á, đe dọa sự ổn định của quốc gia cả về kinh tế lẫn xã hội, đặc biệt là ở Campuchia và Indonesia. Judi online được vận hành tại Campuchia là một hình thức tội phạm mạng thông qua những lời hứa giả dối, gây thiệt hại cho nền kinh tế của người dân Indonesia, đồng thời trở thành tội phạm xuyên quốc gia giữa các quốc gia thành viên ASEAN. Sự gia tăng của hiện tượng này do nhiều yếu tố, nhưng tỷ lệ phổ biến cao của judi online tại Indonesia-Campuchia có thể phản ánh gián tiếp cơ chế của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) với tư cách là một thể chế khu vực. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực và sáng kiến từ các quốc gia thành viên ASEAN để giải quyết sự gia tăng của judi online, không thể phủ nhận rằng tội phạm xuyên quốc gia này vẫn tiếp diễn xuyên biên giới giữa Indonesia và Campuchia. Do đó, bài viết này nghiên cứu cách judi online, một tội phạm xuyên quốc gia, có thể tiếp tục tồn tại mặc dù có các thể chế như ASEAN làm nơi thực hiện các cơ chế hợp tác khu vực, sử dụng cách tiếp cận chủ nghĩa thể chế. Thông qua phương pháp định tính, bài viết này cho thấy sự thất bại của ASEAN với tư cách là một thể chế khu vực trong việc giải quyết vấn đề judi online diễn ra tại các quốc gia thành viên ở Đông Nam Á, đặc biệt là Indonesia và Campuchia.

Từ khóa: Tội phạm xuyên quốc gia; Judi online; Indonesia-Campuchia; ASEAN; Chủ nghĩa thể chế

Giới thiệu

Trong suốt lịch sử tồn tại, ngành công nghiệp cờ bạc đã trải qua nhiều phát triển đáng kể. Ngành công nghiệp cờ bạc đã trải qua những giai đoạn mà hoạt động này bị coi là vô đạo đức cho đến khi nhiều người coi nó chỉ là giải trí, mặc dù kỳ thị tiêu cực vẫn tồn tại. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và toàn cầu hóa vào những năm 1990 đến đầu những năm 2000 đã thúc đẩy sự bùng nổ internet được tận dụng như cơ hội để khai sinh ngành công nghiệp judi online. Hoạt động judi online đề cập đến hoạt động cờ bạc sử dụng thiết bị kết nối internet như điện thoại thông minh, máy tính, máy tính bảng và tivi tương tác. Judi online cũng bao gồm các cá nhân hoặc tổ chức tham gia vào việc nhận, đặt hoặc gửi cược qua internet, bao gồm các doanh nghiệp trực tuyến như cá cược thể thao, poker trực tuyến hoặc các trò chơi may rủi khác. Định nghĩa này phù hợp với hoạt động tội phạm mạng, là hoạt động tội phạm thông qua máy tính hoặc mạng internet vì lợi ích cá nhân hoặc nhóm. Hoạt động judi online có tiềm năng thu hút và trở thành ổ chứa các hành vi tội phạm khác vì sử dụng nền tảng có thể truy cập dữ liệu cá nhân của người dùng và xử lý các giao dịch lớn. Không chỉ vậy, ngành công nghiệp judi online còn liên quan đến các hành vi bất hợp pháp khác như trộm cắp tiền, đánh cắp thông tin cá nhân, vi phạm dữ liệu, ransomware và xáo trộn hệ thống có thể đe dọa an ninh và ổn định tài chính của người dùng.

Thực tiễn tương tự không phải là điều xa lạ ở khu vực Đông Nam Á, thậm chí trong một số nền văn hóa cổ đại, hoạt động này thường liên quan đến các thành viên gia đình. Hai quốc gia Đông Nam Á có thể được xem là ví dụ nghiên cứu điển hình về sự gia tăng judi online là Campuchia và Indonesia. Xu hướng judi online ở Campuchia phát triển rất nhanh vào khoảng năm 2016 đến năm 2019, đặc biệt là tại thành phố Sihanoukville, trung tâm của ngành công nghiệp này. Không chỉ vậy, kể từ khi ngành công nghiệp bất hợp pháp này lan rộng, lừa đảo trực tuyến và trực tiếp, buôn bán người, tống tiền và nhiều hành vi tội phạm khác càng trở nên tràn lan, khiến Campuchia đứng thứ hai về tỷ lệ tội phạm cao nhất ở Đông Nam Á. Nhờ sự bùng nổ của các hoạt động bất hợp pháp này, Campuchia thường được biết đến là nơi tổ chức cờ bạc trực tuyến hoặc trung tâm tội phạm. Điều này tác động trực tiếp đến sự ổn định kinh tế của Campuchia, thể hiện qua sự sụt giảm lượng khách du lịch quốc tế, vì du lịch là một trong những trụ cột kinh tế của quốc gia này.

Năm 2019, lượng khách du lịch đạt 6,6 triệu, nhưng hiện chỉ còn 5,3 triệu. Có một số yếu tố dẫn đến sự sụt giảm này, như COVID-19, nhưng kỳ thị tiêu cực gắn liền với Campuchia cũng góp phần. Nền kinh tế nội địa Campuchia cũng không được cải thiện nhờ đầu tư từ Trung Quốc, làm rõ hơn khoảng cách kinh tế thông qua việc tước đoạt đất đai địa phương để xây dựng cơ sở hạ tầng cho các hoạt động bất hợp pháp này và góp phần tài trợ cho ngành công nghiệp judi online. Trong bối cảnh này, người lao động địa phương không thuộc tầng lớp tinh hoa ở Campuchia hoàn toàn không nhận được lợi ích từ hoạt động judi online bất hợp pháp và thậm chí tỷ lệ thất nghiệp tiếp tục gia tăng. Mặt khác, mặc dù chính phủ Campuchia đã ban hành lệnh cấm judi online, việc thực thi pháp luật vẫn là một thách thức vì các trang web bất hợp pháp truy cập judi online vẫn tồn tại trong cộng đồng. Campuchia được coi là một trong những trung tâm của ngành công nghiệp judi online vì thuế suất và chi phí sinh hoạt tương đối rẻ.

Vào tháng 8 năm 2023, Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc (OHCHR) báo cáo ít nhất hàng trăm nghìn người bị buôn bán để thực hiện tội phạm trực tuyến trên khắp Đông Nam Á, với 120.000 người ở Myanmar và 100.000 người khác ở Campuchia bị ép buộc thực hiện các vụ lừa đảo, như lừa đảo đầu tư, lừa đảo tiền điện tử và cờ bạc bất hợp pháp. Mặc dù Campuchia đã ban hành lệnh cấm judi online chính thức vào năm 2019, ngành công nghiệp này vẫn hoạt động bất hợp pháp. Các cuộc đột kích và trục xuất các "nhà đầu tư" cờ bạc và lừa đảo trực tuyến người Trung Quốc của chính phủ Campuchia vào tháng 9 năm 2022 chỉ thúc đẩy các công ty judi online chuyển địa điểm, do đó chúng nhắm mục tiêu vào Indonesia. Các công ty bất hợp pháp này tuyển dụng thanh niên Indonesia thông qua các nền tảng mạng xã hội hoặc người quen (hàng xóm, bạn bè, thậm chí thành viên gia đình) với lời hứa về cơ hội làm việc ở nước ngoài với yêu cầu tối thiểu hoặc không có. Điều này ảnh hưởng đến sự gia tăng hoạt động judi online trong cộng đồng Indonesia.

Thực tiễn và giám sát cờ bạc ở Indonesia bắt đầu từ thời thuộc địa Hà Lan, nơi cờ bạc bị coi là vi phạm pháp luật nếu không có giấy phép từ chính quyền, do đó phần lớn tội phạm xảy ra đến từ cờ bạc. Năm 1974, như một nỗ lực để quản lý cờ bạc, chính phủ Indonesia đã ban hành Luật số 7 năm 1974, nhưng bị coi là không hợp pháp do tuyên bố yêu cầu giấy phép tổ chức cờ bạc, điều này mâu thuẫn với giá trị Pancasila. Judi online xảy ra ở Indonesia hiện nay được thúc đẩy bởi dễ dàng truy cập mạng internet và tiếp xúc với các quảng cáo judi online trên mạng xã hội được ngụy trang dưới dạng ứng dụng trò chơi, hứa hẹn kiếm tiền nhanh chóng và nhiều. Hiệp hội Nhà cung cấp Dịch vụ Internet Indonesia (APJII) phát hiện số lượng người dùng internet Indonesia năm 2024 đạt 221.563.479 người trong tổng dân số 278.696.200 người Indonesia năm 2023. Từ số lượng người dùng internet này vào năm 2023, có tới 168 triệu giao dịch judi online và giao dịch cờ bạc trực tuyến tại Indonesia đạt 307 nghìn tỷ Rp. Các yếu tố ảnh hưởng đến người dân Indonesia sa vào judi online bao gồm yếu tố kinh tế khi nhiều người Indonesia vẫn nghèo và muốn kiếm nhiều tiền nhanh chóng, cùng với thiếu hiểu biết tài chính khiến họ không thể tính toán và chuẩn bị các biện pháp phòng ngừa tổn thất tài chính do thua lỗ.

Thực tiễn judi online bị phản đối bởi nhiều thể chế, một trong số đó là ASEAN với tư cách là một thể chế khu vực, nhưng judi online vẫn tiếp tục. ASEAN với tư cách là một thể chế có nguyên tắc không can thiệp đã ảnh hưởng đến việc thiếu sự khẳng định về quy định và phối hợp chung để giải quyết vấn đề judi online vì mỗi quốc gia có quy định và cách giải quyết khác nhau. Ngoài ra, nguyên tắc không can thiệp của ASEAN hạn chế đáng kể khả năng của nó với tư cách là một thể chế khu vực để can thiệp trực tiếp vào vấn đề của các quốc gia thành viên, cản trở hành động tập thể. Do đó, nhóm tác giả muốn trả lời câu hỏi nghiên cứu "Làm thế nào judi online, một tội phạm xuyên quốc gia, có thể tiếp tục tồn tại mặc dù có các thể chế như ASEAN làm nơi thực hiện các cơ chế hợp tác khu vực?" vì nhóm tác giả cho rằng sự thất bại của các thể chế như ASEAN, vốn được cho là đóng vai trò là nền tảng, đã tác động xấu đến việc giải quyết tội phạm xuyên quốc gia như judi online.

Nghiên cứu tài liệu

Phần này sẽ trình bày nghiên cứu tài liệu làm cơ sở cho nghiên cứu. Có một số nghiên cứu thảo luận về ASEAN như một nền tảng để giải quyết vấn đề. Trong một số tài liệu được xem xét, có sự khác biệt quan điểm về ASEAN, một bên cho rằng ASEAN không hữu ích/hiệu quả trong vai trò thể chế của mình để giải quyết vấn đề, trong khi bên kia cho rằng ASEAN đã hiệu quả và thành công trong việc tạo ra và giải quyết vấn đề.

Một mặt, có tuyên bố rằng ASEAN không hữu ích/hiệu quả trong vai trò thể chế của mình để giải quyết vấn đề. Theo một nghiên cứu của Iqbal Ramadhan có tựa đề "ASEAN Consensus and Forming Cybersecurity Regulation in Southeast Asia", phát hiện rằng ASEAN có tăng trưởng kinh tế số nhanh chóng nhưng chưa có khuôn khổ để chống lại các mối đe dọa tội phạm mạng và chỉ có thể đưa ra "Tuyên bố của các nhà lãnh đạo ASEAN về hợp tác an ninh mạng". Thách thức đối với ASEAN trong việc tạo ra một khuôn khổ ổn định là đạt được đồng thuận về an ninh mạng, vì cơ chế hoạch định chính sách của ASEAN dựa trên nguyên tắc không can thiệp, cùng với thách thức về khoảng cách công nghệ.

Phù hợp với tài liệu thứ nhất, quan điểm của Monica Nila Sari trong bài báo tựa đề "Cybercrime in Association of Southeast Asian Nations: Regional Effort and Its Effectiveness" cho rằng ASEAN với tư cách là tổ chức khu vực không hiệu quả trong việc đối phó với các vụ tội phạm mạng. Điều này dựa trên sự thất bại trong việc thực hiện Tuyên bố ASEAN về ngăn ngừa và chống tội phạm mạng do những thách thức chính như quy trình ra quyết định, sự đa dạng hệ thống pháp luật và ngôn ngữ, khoảng cách trưởng thành mạng, quyền tài phán và khó khăn trong việc thu thập bằng chứng điện tử (e-evidence).

Điều này cũng được hỗ trợ bởi nghiên cứu của Muhammad Abdurrohim, người phát hiện rằng mặc dù ASEAN đã có kế hoạch kỹ thuật số chính để xây dựng hợp tác và kết nối giữa các quốc gia Đông Nam Á nhằm phát triển an ninh mạng, nhưng có sự mâu thuẫn từ các quốc gia thành viên trái ngược với kế hoạch đó. Tình trạng tiến thoái lưỡng nan và cảm giác bất an của các quốc gia thành viên dựa trên sự không chắc chắn về lợi ích của nhau, dẫn đến các chính sách xung đột. Sự mâu thuẫn giữa ASEAN với tư cách là thể chế khu vực và các quốc gia thành viên của nó cản trở đáng kể việc đạt được kết nối đó.

Tiếp theo, mặt khác, có nhóm tài liệu cho rằng ASEAN đã thành công với tư cách là thể chế khu vực trong việc giải quyết vấn đề. Một bài viết của Robert Brian Smith có tựa đề "Cybercrime in ASEAN: Anti-Child Pornography Legislation" phát hiện rằng ASEAN đã thành công trong việc thực hiện hành động với tư cách là tổ chức khu vực và các quốc gia thành viên với tư cách cá nhân, nơi ASEAN điều chỉnh luật tội phạm mạng tại mười quốc gia ASEAN để xác định hình phạt vi phạm nội dung khiêu dâm trẻ em. Cũng phát hiện rằng mặc dù mỗi quốc gia thành viên ASEAN đã phát triển luật riêng, nhưng việc hài hòa hóa luật của họ có thể tăng cường tác động.

Hỗ trợ tài liệu trước đó, Pushpanathan Sundram trong bài báo "ASEAN cooperation to combat transnational crime: progress, perils, and prospects" phát hiện rằng ASEAN đã thành công trong việc ngăn ngừa và theo dõi các vụ tội phạm xuyên biên giới. Bài báo này đưa ra bằng chứng về Chiến dịch Maharlika III liên quan đến buôn bán người và Chiến dịch HAECHI-I nhắm vào tội phạm mạng. Trong các hành động này, ASEAN đóng vai trò trong việc tạo ra hợp tác khu vực thông qua việc thông qua các tài liệu chiến lược, các hoạt động chung và sáng kiến phát triển năng lực.

Lập luận này được hỗ trợ bởi nghiên cứu khác của Indah Novitasari trong bài báo "Babak Baru Rezim Keamanan Siber di Asia Tenggara Menyongsong ASEAN Connectivity 2025" chỉ ra rằng cho đến nay ASEAN với tư cách là thể chế khu vực đã nỗ lực tạo ra khuôn khổ liên quan đến an ninh mạng bằng cách thiết lập khuôn khổ quy định tiếp tục thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia Đông Nam Á và tiếp tục thúc đẩy nguyên tắc giải pháp đôi bên cùng có lợi vẫn quan tâm đến lợi ích của tất cả các quốc gia thành viên ASEAN. Không chỉ vậy, bài báo này cũng chỉ ra rằng với sự ra đời của Cộng đồng ASEAN 2015, các quốc gia Đông Nam Á có thể thúc đẩy lẫn nhau xây dựng hợp tác và kết nối trong lĩnh vực an ninh mạng thông qua công nghệ thông tin và truyền thông.

Các tài liệu được sử dụng chứng minh sự tranh luận học thuật về vai trò và sự thất bại của ASEAN trong việc xây dựng mối liên kết giữa các quốc gia thành viên để đối phó với tội phạm mạng quốc tế. Nhìn chung, có hai quan điểm về sự thành công của ASEAN trong việc giải quyết tội phạm mạng. Một mặt, một số nhóm nghiên cứu đánh giá rằng ASEAN không thành công trong việc tạo ra khuôn khổ và quy định được thực hiện bởi tất cả các quốc gia thành viên để đối phó với tội phạm mạng. Tuy nhiên, mặt khác, một số nhà nghiên cứu cũng thấy sự thành công của ASEAN trong việc thực hiện các hành động và bước đi sáng tạo để chống lại tội phạm này, mặc dù vẫn còn một số thách thức phải đối mặt. Các tài liệu trên cung cấp hiểu biết sâu sắc về vai trò của ASEAN với tư cách là thể chế trong việc đối phó với tội phạm mạng. Bài viết này dựa trên quan điểm đồng ý với lập trường tài liệu rằng ASEAN không hữu ích/hiệu quả trong vai trò thể chế của mình để giải quyết vấn đề.

Tham khảo các tài liệu đã thảo luận về hiệu quả của ASEAN như một thể chế để giải quyết vấn đề, có sự tranh luận quan điểm học thuật về vấn đề này. Bài viết này có lập trường đồng ý với quan điểm rằng ASEAN chưa thể phát huy hiệu quả vai trò của mình trong việc giải quyết một vấn đề mà các quốc gia thành viên phải đối mặt. Quan điểm này được cho là thuyết phục hơn khi nhìn từ nhiều nghiên cứu có thể giải thích rõ ràng những trở ngại lớn cho ASEAN trong việc thực hiện các quyết định hoặc chính sách một cách tập thể. Điều này thuyết phục hơn so với quan điểm giải thích sự thành công của ASEAN trong việc đối phó với một vấn đề với tư cách là thể chế khu vực bằng cách nêu bật các ví dụ nhỏ hơn và có tính biểu tượng, do đó chưa giải quyết được vấn đề chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định tính với thiết kế giải thích để phân tích nghiên cứu trường hợp. Phương pháp này ưu tiên mô tả diễn giải và tường thuật thông qua phân tích dữ liệu phi số như tài liệu, hình ảnh hoặc đối tượng, được sắp xếp một cách logic. Bối cảnh sự kiện, bao gồm khía cạnh thời gian, không gian, cảm xúc và văn hóa xã hội, trở thành yếu tố quan trọng trong quá trình phân tích. Thiết kế nghiên cứu giải thích tập trung vào mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố được đánh giá là phù hợp để khám phá và hiểu sự thất bại của ASEAN với tư cách là thể chế bao trùm hợp tác giữa các quốc gia thành viên, đặc biệt trong trường hợp judi online giữa Campuchia và Indonesia.

Lý thuyết Chủ nghĩa thể chế tự do

Chủ nghĩa thể chế giải thích vai trò của các thể chế quốc tế trong việc quản lý quan hệ giữa các quốc gia. John Ikenberry (2001) trong quan điểm của ông về chủ nghĩa thể chế tân tự do lập luận rằng các thể chế quốc tế có thể giảm chi phí giao dịch và tăng cường tính minh bạch trong quan hệ giữa các quốc gia. Do đó, các thể chế này đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các quy tắc điều chỉnh quan hệ quốc tế, giảm sự không chắc chắn và khuyến khích các quốc gia hợp tác. Ví dụ, các thể chế như ASEAN, Liên Hợp Quốc hoặc WTO trở thành nền tảng để điều chỉnh và quản lý quan hệ giữa các quốc gia phụ thuộc lẫn nhau, đồng thời tạo ra không gian cho đàm phán và đạt được thỏa thuận chung. Với điều này, các thể chế này rất quan trọng để tạo ra sự ổn định và hòa bình quốc tế, đồng thời đảm bảo rằng các quốc gia tham gia vào quan hệ phụ thuộc lẫn nhau có thể thu được lợi ích từ sự hợp tác của họ.

Theo Ikenberry, thể chế hoạt động như cơ chế ràng buộc "khóa chặt" (lock-in) các quy tắc của trò chơi, do đó bất kỳ thành viên nào bị ràng buộc sẽ bị ngăn cản thay đổi đơn phương bởi chi phí chính trị và kinh tế cao phải gánh chịu. Với điều này, sự tồn tại của các tổ chức quốc tế như Bretton Woods hoặc Liên Hợp Quốc đảm bảo sự ổn định và chắc chắn lâu dài, vì các quốc gia thành viên hiểu rằng các cam kết chung khó thay đổi nếu không có sự đồng thuận. Nguyên tắc khóa chặt này tạo ra mối liên kết thể chế củng cố độ tin cậy của các cam kết. Nói cách khác, điều kiện khóa chặt tạo ra hiệu ứng domino: thay đổi đơn phương trở nên đắt đỏ, quyết định tập thể được ưu tiên và lòng tin giữa các chính phủ tăng lên.

Bên cạnh khía cạnh tự ràng buộc, thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc giảm chi phí giao dịch và sự không chắc chắn trong hợp tác quốc tế. Thông qua các thủ tục chung, diễn đàn đa phương và cơ chế giải quyết tranh chấp, các tổ chức này giảm nhu cầu tái đàm phán và giảm thiểu cơ hội chủ nghĩa cơ hội. Kết quả là, mỗi quốc gia có thể phân bổ nguồn lực thực thi pháp luật hoặc ngoại giao vào lĩnh vực thực chất như chống tội phạm xuyên biên giới thay vì sa lầy vào các quy trình phối hợp tốn thời gian và chi phí cao. Sự liên kết thể chế này cũng tăng cường tính minh bạch, trong đó các quy tắc rõ ràng và kênh trao đổi thông tin chính thức cho phép các thành viên giám sát việc thực hiện chính sách của đối tác hợp tác hiệu quả hơn.

Với các luồng thông tin tình báo và dữ liệu được tiêu chuẩn hóa, khả năng sai sót nhận thức hoặc giải thích thường gây ra sự nghi ngờ và bế tắc đàm phán có thể được giảm thiểu. Trong thực tế, các tổ chức đa phương cung cấp nền tảng cho các quốc gia thành viên cảnh cáo hoặc điều chỉnh chính sách lẫn nhau mà không làm hỏng danh tiếng ngoại giao. Do đó, lý thuyết chủ nghĩa thể chế tự do của Ikenberry nhấn mạnh rằng nếu không có thể chế đáng tin cậy và mạnh mẽ, chi phí phối hợp sẽ vẫn cao và tính minh bạch khó đạt được, do đó hợp tác quốc tế dễ thất bại.

Phân tích

a. Sự thất bại của ASEAN với tư cách là nền tảng

ASEAN gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc giải quyết tội phạm xuyên biên giới judi online giữa Indonesia và Campuchia. Trường hợp này gia tăng mạnh vào giai đoạn 2020-2023 (số vụ phát hiện tăng từ 15 lên 1.386), phản ánh sự phối hợp an ninh yếu kém giữa hai quốc gia và đáng lẽ phải là mối quan tâm của ASEAN. Tuy nhiên, theo lý thuyết chủ nghĩa thể chế tự do, một thể chế hiệu quả phải có khả năng xây dựng cơ chế khóa chặt thể chế (institutional lock-in) ràng buộc cam kết dài hạn của các thành viên. Trong bối cảnh này, ASEAN chưa thành công trong việc tạo ra điều kiện khóa chặt đó. Điều này thể hiện qua việc thiếu khung quy tắc chung ràng buộc và sự phối hợp chính thức yếu kém trong vấn đề cờ bạc xuyên biên giới.

Sự xuất hiện của judi online trở thành vấn đề mới ở Đông Nam Á khiến nó trở thành vấn đề được ASEAN coi là tội phạm xuyên biên giới. Judi online ở Đông Nam Á mang lại tác động kinh tế, xã hội và an ninh đáng kể, do đó cần quy định chặt chẽ và hợp tác xuyên biên giới để giải quyết các rủi ro. Theo Statista, giá trị thị trường judi online năm 2024 đạt 1,22 tỷ USD và dự kiến tăng lên 1,57 tỷ USD vào năm 2029. Mặc dù đã trở thành vấn đề khu vực, ASEAN vẫn chưa đưa ra khung làm việc cụ thể. ASEAN từng đưa ra tuyên bố chung với Trung Quốc tại Lào vào ngày 10 tháng 10 năm 2024. Trong tuyên bố chung đó, hai bên đồng ý tăng cường hợp tác thực thi pháp luật để chống tội phạm viễn thông và judi online, vốn đã trở thành mối đe dọa khu vực với các tác động rộng như rửa tiền, buôn bán người và bất ổn xã hội. Thông qua trung tâm chống lừa đảo, nâng cao năng lực thực thi pháp luật và phối hợp xuyên biên giới, hai bên cam kết giải quyết dòng tiền bất hợp pháp và nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc đối phó với tội phạm này.

Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) là cơ sở cho sự hợp tác giữa các quốc gia thành viên. Trong đó, TAC quy định tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia thành viên (Không can thiệp), giải quyết tranh chấp một cách hòa bình và hợp tác vì lợi ích chung. Dựa trên nguyên tắc này, ASEAN với tư cách là tổ chức khu vực có nhiệm vụ là nền tảng hợp tác giữa các quốc gia thành viên để duy trì ổn định khu vực. Trong bối cảnh tội phạm xuyên biên giới dưới hình thức tội phạm mạng, ASEAN cũng hoạt động để xây dựng chính sách chung và thực hiện các chiến dịch chung trong việc đối phó với thách thức xuyên quốc gia. Việc thông qua các tài liệu chiến lược như Tuyên bố ASEAN về ngăn ngừa và chống tội phạm mạng. Trong vấn đề này, ASEAN cam kết tăng cường phối hợp giữa các thành viên trong việc đối phó với mối đe dọa này. Tuyên bố này bao gồm các bước quan trọng, như công nhận tầm quan trọng của việc hài hòa hóa luật liên quan đến tội phạm mạng và bằng chứng điện tử, cũng như khuyến khích các quốc gia thành viên khám phá khả năng tham gia các công cụ khu vực và quốc tế hiện có. Mặc dù có một số nỗ lực chống lại, nguyên tắc TAC là Không can thiệp cản trở việc tạo ra khuôn khổ cụ thể và ràng buộc.

Việc thiếu khuôn khổ cụ thể ràng buộc đặt ra vấn đề mơ hồ về vị trí của các quốc gia thành viên đối với tội phạm mạng. Trong vấn đề này, ASEAN đối mặt với nhiều trở ngại trong quản trị không gian mạng do thách thức cấu trúc, thiếu hiểu biết pháp lý thống nhất, cơ chế thực thi pháp luật và hợp tác hiệu quả. Không giống như Liên minh châu Âu, ASEAN không có hội nhập pháp lý sâu sắc hoặc sự tương đồng về văn hóa, ngôn ngữ, cũng như các vấn đề kinh tế và an ninh, do đó hợp tác dựa nhiều hơn vào lợi ích kinh tế và địa lý. Việc thực hiện các chuẩn mực không gian mạng ở ASEAN có xu hướng đa dạng, với một số quốc gia như Singapore và Việt Nam có trọng tâm khác nhau trong luật an ninh mạng. Sự luân phiên lãnh đạo ASEAN thường ảnh hưởng đến tính liên tục trong ưu tiên quản trị không gian mạng, thể hiện qua sự khác biệt trọng tâm của mỗi quốc gia khi làm chủ tịch. Ví dụ, phần lớn các quốc gia thành viên ASEAN chưa phê chuẩn Công ước Budapest về Tội phạm mạng, mặc dù nhiều luật trong nước của họ đã phù hợp với các nguyên tắc của công ước. Ngoài ra, sự khác biệt về chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội giữa các quốc gia thành viên cản trở việc xây dựng lòng tin cần thiết cho hội nhập khu vực mạnh mẽ hơn, do đó làm chậm quá trình phát triển các tiêu chuẩn và giá trị chung trong quản trị không gian mạng.

Sự yếu kém của ASEAN với tư cách là thể chế thể hiện ở việc chưa có khuôn khổ làm việc cụ thể trong xử lý tội phạm xuyên biên giới và chưa có chuẩn mực tập thể giữa các quốc gia thành viên cản trở việc tạo ra khóa chặt (lock-in) giữa các quốc gia thành viên, đặc biệt trong trường hợp judi online. Sự thất bại của khóa chặt ở các quốc gia ASEAN thể hiện qua sự mơ hồ về vị trí của các quốc gia thành viên trong bối cảnh judi online. Nguyên tắc này cần thiết để đạt được thỏa thuận và quy trình ra quyết định tập thể.

b. Quan điểm của Campuchia

Sau đó, nếu nhìn từ quan điểm của Campuchia, khả năng tiếp cận cờ bạc trực tuyến ở Campuchia ảnh hưởng đến sự gia tăng số người chơi cờ bạc ở các quốc gia Đông Nam Á khác, như Indonesia. Lý do là Campuchia là một trong những quốc gia hợp pháp hóa ngành công nghiệp cờ bạc cả trực tuyến và trực tiếp, tạo điều kiện cho người nước ngoài từ các quốc gia bị cản trở bởi quy định trong nước truy cập các trang cờ bạc có trung tâm ở Campuchia. Dễ dàng truy cập các trang judi online được vận hành tại Campuchia dẫn đến sự gia tăng đáng kể số lượng người Indonesia tham gia vào các nền tảng này, mặc dù Indonesia đã có lệnh cấm pháp lý đối với cờ bạc. Ghi nhận rằng ít nhất số giao dịch judi online tại Indonesia đạt 350 nghìn tỷ Rp, với máy chủ được phát hiện đặt tại Campuchia. Có tới 72.000 người Indonesia sống tại Campuchia không có giấy phép và đã bị chính quyền địa phương tuyên bố có liên quan đến ngành công nghiệp này. Dữ liệu đã đề cập chứng minh rằng chính sách của Campuchia đối với ngành judi online không quá ràng buộc có thể ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế và xã hội trong nước Indonesia.

Điều này có thể xảy ra vì mặc dù chính sách yếu kém hoặc thậm chí bỏ ngỏ của Campuchia đối với ngành cờ bạc trực tuyến có xu hướng gây thiệt hại cho Indonesia, chính phủ Campuchia có thể thấy tiềm năng lợi nhuận kinh tế từ cờ bạc trực tuyến, do đó quy định được thiết lập để hỗ trợ hoạt động hợp pháp và hỗ trợ ngành công nghiệp này. Ngoài ra, Campuchia đã có luật ban hành từ năm cấm cờ bạc. Tuy nhiên, các quy tắc này dường như không phải lúc nào cũng được thực thi. Tuy nhiên, với sự phát triển của ngành công nghiệp cờ bạc trực tuyến, ngày càng nhiều hành vi tội phạm liên quan xuất hiện. Tác động không chỉ ảnh hưởng đến công dân nước ngoài liên quan mà còn ảnh hưởng đến chính người dân Campuchia. Tỷ lệ tội phạm gia tăng là tín hiệu cảnh báo cho chính phủ Campuchia về tác động tiêu cực của luật pháp yếu kém và thiếu hợp tác giữa hai quốc gia trong các biện pháp phòng ngừa và phối hợp.

Năm 2019, chính phủ Campuchia cuối cùng đã chính thức ban hành lệnh cấm judi online như một hành động phản ứng trước sự gia tăng của các hành vi tội phạm do ngành này gây ra. Mặc dù vậy, hiệu quả thực thi vẫn cần được chứng minh, vì Luật năm 1996 cấm cờ bạc cũng chưa được thực thi tối ưu. Khó khăn trong việc thực thi pháp luật đối với các hoạt động bất hợp pháp này do nhiều yếu tố, như các nhà điều hành sử dụng phương pháp tinh vi khó phát hiện, phụ thuộc kinh tế và sự khác biệt lợi ích giữa người dân và chính phủ.

Sự thất bại trong xử lý vấn đề judi online trong nghiên cứu trường hợp này cũng có thể xuất phát từ việc thiếu vai trò của thể chế khu vực như ASEAN trong việc tạo ra khuôn khổ ràng buộc toàn cầu. Được biết, Campuchia và Indonesia đã thiết lập nền tảng hợp tác xử lý tội phạm xuyên quốc gia tại Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về Tội phạm xuyên quốc gia (AMMTC) lần thứ 17 năm 2023 cùng với các quốc gia thành viên ASEAN khác. Campuchia cùng với các quốc gia thành viên khác cũng đã ký các tài liệu như Tuyên bố về ngăn ngừa và chống tội phạm mạng, cho thấy nhận thức của các quốc gia về tầm quan trọng của việc theo dõi tội phạm xuyên biên giới này. Campuchia hy vọng có nhiều hợp tác hơn giữa các quốc gia thành viên ASEAN thông qua chia sẻ kinh nghiệm và dữ liệu về các hoạt động bất hợp pháp này. Mặc dù các tài liệu, thỏa thuận và nền tảng hợp tác đã được ký kết, chúng sẽ không hiệu quả nếu không có các bước cụ thể và ngay lập tức để giải quyết vấn đề này cùng nhau. Nhìn chung, với sự gia tăng judi online ở Campuchia, ảnh hưởng tiêu cực chắc chắn lan rộng ra khu vực Đông Nam Á. Trong vấn đề này, ASEAN chưa thể tạo ra quy định mạnh mẽ và ràng buộc cho tất cả các quốc gia thành viên.

Dựa trên lý thuyết chủ nghĩa thể chế của Ikenberry, ASEAN với tư cách là thể chế khu vực đáng lẽ phải có khả năng giảm gánh nặng chi phí để giải quyết vấn đề judi online mà các quốc gia thành viên gặp phải một cách hiệu quả. Tuy nhiên, thực tế chưa có hành động giảm chi phí thực thi pháp luật nào của ASEAN, được chứng minh bằng việc thiếu cơ chế phối hợp và hỗ trợ xuyên quốc gia mạnh mẽ từ ASEAN, do đó Campuchia giải quyết vấn đề thông qua quy định quốc gia còn tương đối lỏng lẻo. Ngoài ra, ASEAN với tư cách là thể chế khu vực đáng lẽ phải nhấn mạnh hơn vào cách tiếp cận tập thể và yêu cầu tính minh bạch từ tất cả các quốc gia thành viên trong việc xử lý tội phạm xuyên biên giới này. Tuy nhiên, sự thiếu minh bạch của Campuchia liên quan đến ngành judi online chứng minh sự thất bại của ASEAN với tư cách là thể chế khu vực trong việc thúc đẩy sự cởi mở của các quốc gia thành viên. Điều này dẫn đến việc hợp tác tối ưu giữa Campuchia và Indonesia bị cản trở để giải quyết tội phạm xuyên biên giới một cách hiệu quả.

c. Quan điểm của Indonesia

Mặt khác, nếu nhìn từ quan điểm của Indonesia, từ năm 2020-2023, số công dân Indonesia liên quan đến lừa đảo và cờ bạc trực tuyến tại Campuchia tăng vọt từ 15 lên 1.386 vụ, trong đó ngành công nghiệp cờ bạc trực tuyến ở Campuchia đã thu hút lao động bất hợp pháp từ Indonesia, với khoảng 60% lao động Indonesia tại Campuchia tham gia vào ngành cờ bạc trực tuyến, cùng với một số lượng lớn lao động Indonesia di cư sang Campuchia để làm việc trong lĩnh vực này. Người Indonesia liên quan đến ngành judi online bắt đầu từ đại dịch COVID-19, khi nhiều người tuyệt vọng tìm việc và dễ bị lừa đảo. Sự thất vọng trong việc tìm kiếm việc làm bị lợi dụng bởi các nhà tuyển dụng, những người hứa hẹn cơ hội việc làm ở nước ngoài với yêu cầu tối thiểu hoặc gần như không có. Số lượng lao động bất hợp pháp người Indonesia tại Campuchia vẫn tiếp tục gia tăng mặc dù có cách tiếp cận tích cực từ Bộ Ngoại giao Indonesia để giao tiếp với Campuchia, và cả hai bên cam kết tăng cường hợp tác để chống lại các vấn đề liên quan đến cờ bạc trực tuyến, cũng như Đại sứ quán Indonesia tại Phnom Penh đã hồi hương hàng trăm lao động tại Campuchia từ năm 2022.

Chính phủ Indonesia cũng đã chặn truy cập internet tại Campuchia và Philippines như một phần cam kết của mình trong việc xóa bỏ cờ bạc trực tuyến. Dữ liệu từ Trung tâm Báo cáo và Phân tích Giao dịch Tài chính (PPATK) năm 2024 cho thấy các nỗ lực này đã giảm 50% khả năng tiếp cận của người dân đối với cờ bạc trực tuyến và giảm tổng số tiền gửi của người dân vào các trang cờ bạc trực tuyến xuống 34,49 nghìn tỷ Rp. Người dân Indonesia cũng bị thiệt hại vì có thể bị lừa làm việc trong ngành cờ bạc trực tuyến và đối mặt với nguy cơ bóc lột và buôn bán người. Cuộc khủng hoảng judi online tại Indonesia cũng trở nên tồi tệ hơn với ước tính khoảng 4 triệu con bạc trực tuyến, dẫn đến tác động tài chính tiêu cực vì các giao dịch liên quan đến judi online trong chín tháng đầu năm 2024 đạt 280 nghìn tỷ Rp. Tác động tài chính không chỉ ảnh hưởng đến người chơi mà còn ảnh hưởng đến nền kinh tế Indonesia vì phần lớn dòng tiền chảy ra nước ngoài, gây ra các vấn đề xã hội như làm trầm trọng thêm khoảng cách giàu nghèo trong cộng đồng thu nhập thấp.

Có vai trò của ASEAN với tư cách là thể chế khu vực trong việc giải quyết vấn đề judi online thông qua hợp tác hiệu quả và tiết kiệm chi phí, cũng như mở ra tính minh bạch giữa Indonesia và ASEAN để thiết lập nền tảng hợp tác trong xử lý tội phạm xuyên quốc gia. Tại Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về Tội phạm xuyên quốc gia (AMMTC) lần thứ 17 năm 2023, Indonesia đã ký Bản ghi nhớ (MoU) với một số thành viên ASEAN, bao gồm Campuchia. MoU này cho thấy cả hai quốc gia về nguyên tắc đồng ý rằng các mối đe dọa tội phạm phải được giải quyết tập thể. Ngoài việc ký MoU, ASEAN cũng đã thành lập Đội ứng phó khẩn cấp máy tính (CERT) để tạo điều kiện cho các quốc gia ASEAN chia sẻ thông tin và vô hiệu hóa các mối đe dọa kỹ thuật số liên quan đến rửa tiền.

Mặc dù ASEAN đã có một số nỗ lực, ASEAN vẫn thất bại trong việc tiết kiệm chi phí hợp tác và mở ra tính minh bạch giữa Indonesia và ASEAN. Sự thất bại của ASEAN trong việc tiết kiệm chi phí là do sự phân mảnh trong môi trường quản lý vì mỗi quốc gia có quy định riêng, cơ chế chia sẻ thông tin và tiến hành điều tra chưa tối ưu, cùng với việc thiếu hội nhập hoạt động khiến các quốc gia thành viên thường trùng lặp nỗ lực hoặc hành động riêng lẻ, do đó làm tăng tổng thể chi phí thực thi quy định cho mỗi quốc gia và giảm hiệu quả hoạt động. Điều này cũng trở nên tồi tệ hơn do Indonesia với nền kinh tế quốc gia, hạn chế sự cởi mở của Indonesia đối với nỗ lực thống nhất quy định và ảnh hưởng đến phạm vi của ASEAN trong việc phát triển các giải pháp hiệu quả. ASEAN cũng thất bại trong việc mở ra tính minh bạch giữa Indonesia và ASEAN do nguyên tắc không can thiệp của ASEAN cản trở việc ra quyết định và không thể giải quyết các vấn đề xuyên quốc gia như trong bối cảnh judi online.

Indonesia bị ảnh hưởng bởi ngành judi online từ Campuchia thể hiện qua sự gia tăng số công dân Indonesia liên quan đến lừa đảo và cờ bạc trực tuyến tại Campuchia, mặc dù có luật cấm judi online, cũng như việc chặn truy cập internet Campuchia để giảm khả năng tiếp cận các trang judi online. Tác động tiêu cực mà Indonesia phải chịu từ ngành judi online bao gồm nguy cơ bóc lột và buôn bán người đối với người dân Indonesia, cùng với thiệt hại tài chính cho Indonesia. Mặc dù ASEAN đã tạo điều kiện và tạo ra MoU tại AMMTC lần thứ 17, đưa ra Tuyên bố ASEAN về ngăn ngừa và chống tội phạm mạng, cũng như thành lập CERT, nhưng nguyên tắc không can thiệp của ASEAN gây ra sự phân mảnh khi các quốc gia thành viên hành động riêng lẻ, do đó các nỗ lực tập thể trở nên khó khăn và chi phí hoạt động tăng lên cho mỗi quốc gia. Ngoài ra, nguyên tắc này làm phức tạp thêm nỗ lực của ASEAN trong việc can thiệp trực tiếp để giải quyết vấn đề tội phạm xuyên quốc gia liên quan đến cờ bạc trực tuyến giữa Indonesia và Campuchia.

Kết luận

ASEAN chưa thể tạo ra quy định và thất bại với tư cách là nền tảng để thực hiện các cơ chế hợp tác khu vực trong việc giải quyết vấn đề judi online như một tội phạm xuyên quốc gia đang tiếp diễn. Thông qua câu hỏi nghiên cứu "Làm thế nào judi online, một tội phạm xuyên quốc gia, có thể tiếp tục tồn tại mặc dù có các thể chế như ASEAN làm nơi thực hiện các cơ chế hợp tác khu vực?", sự thất bại của ASEAN với tư cách là nền tảng để thực hiện các cơ chế hợp tác khu vực từ góc nhìn của lý thuyết chủ nghĩa thể chế tự do là do sự bất lực của ASEAN với tư cách là thể chế khu vực trong việc giảm chi phí giao dịch và mở ra tính minh bạch giữa Campuchia và Indonesia với ASEAN, cũng như khái niệm cơ chế ràng buộc (lock-in).

ASEAN với tư cách là nền tảng đã đưa ra bức tranh rộng về các nguyên tắc cơ bản của tội phạm mạng nhưng chưa có khuôn khổ làm việc cụ thể và chuẩn mực tập thể trong xử lý tội phạm xuyên biên giới. Ngoài ra, Campuchia với ngành công nghiệp judi online có thể ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế và xã hội của Indonesia. Mặc dù Campuchia có luật cấm judi online, luật này không phải lúc nào cũng được thực thi vì chính phủ Campuchia có thể thấy tiềm năng lợi nhuận kinh tế từ cờ bạc trực tuyến. Tiếp theo, Indonesia bị ảnh hưởng bởi ngành judi online từ Campuchia, nơi mặc dù có luật cấm judi online, người dân Indonesia vẫn có thể truy cập các trang judi online và chịu tác động tiêu cực như nguy cơ bóc lột và buôn bán người, cùng với thiệt hại tài chính cho Indonesia. Cuối cùng, những điều này cho thấy sự thất bại của ASEAN với tư cách là nền tảng để giảm chi phí giao dịch hợp tác, cũng như tạo ra tính minh bạch trong nỗ lực giải quyết vấn đề judi online giữa Campuchia và Indonesia, vốn có tác động lớn đến Campuchia-Indonesia và sự ổn định trong nước của mỗi quốc gia.